طب اسلامی: آری یا خیر؟ بررسی جامع منابع، انتقادات حدیثی و چالش‌های سلامت عمومی

۱. مقدمه، طرح مسئله و مرزهای گفتمانی

فهرست مطالب این صفحه

۱.۱. تعریف گفتمان طب اسلامی و جایگاه آن در ایران معاصر

گفتمان «طب اسلامی» به مکتبی از درمان اشاره دارد که مدعی است یک نظام تشخیصی و درمانی مستقل، جامع و الهی است که به جای تکیه بر تجربه بشری یا یافته‌های علمی نوین (EBM)، صرفاً بر متون دینی اسلامی، به‌ویژه احادیث و روایات منسوب به پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع)، استوار است.۱ پیروان این مکتب معتقدند که اسلام، علاوه بر علم دین (علم الادیان)، علم بدن‌ها (علم الابدان) را نیز به صورت کامل و جامع ارائه داده است.۳

اگرچه ریشه‌های تاریخی توجه به توصیه‌های طبی در احادیث به قرون اولیه اسلامی بازمی‌گردد، اما طرح ادعای «طب اسلامی» به‌عنوان یک مکتب جامع و رقیب طب نوین، پدیده‌ای است که در دهه‌های اخیر در ایران شدت گرفته است. این جریان با ظهور چهره‌هایی مشخص، مانند عباس تبریزیان و حسین روازاده، که نمادهای اصلی این گفتمان در تقابل صریح با پزشکی مدرن هستند، به شهرت رسیده است.۴ این جریان‌ها نه تنها طب مدرن را نفی می‌کنند (مانند اقدام به سوزاندن کتاب مرجع پزشکی هاریسون توسط یکی از مدعیان ۵)، بلکه مدعی هستند که راه نجات بشر در هر زمینه‌ای، از جمله طب، بازگشت به آموزه‌های الهی است.۲

۱.۲. تبیین هدف و تفکیک مفهومی طب اسلامی از طب سنتی ایرانی

هدف از این گزارش، ارائه یک تحلیل بی‌طرفانه و جامع از طیف دیدگاه‌های موجود در قبال «طب اسلامی»، از سوی مراجع تقلید، علمای حدیث، و جامعه پزشکی است. این تحلیل بر دو محور اصلی استوار است: ارزیابی منابع از دیدگاه علم حدیث و رجال، و ارزیابی ادعاها از منظر سلامت عمومی و اصول علمی.

بسیار حائز اهمیت است که در این تحلیل، مرز مفهومی میان «طب اسلامی» (مبتنی بر روایات) و «طب سنتی ایرانی» (ITM) که در نظام سلامت ایران به‌عنوان طب مکمل به رسمیت شناخته شده، مشخص شود.۶ طب سنتی ایرانی دارای چارچوب‌های مدون و مستقلی از جمله مزاج‌شناسی، اخلاط اربعه، و مبانی فلسفی است که ریشه در متون علمی کهن دانشمندانی چون ابن سینا (قانون در طب) و زکریای رازی دارد.۷ در مقابل، ادعاهای «طب اسلامی» مستقیماً بر روایت‌های دینی تکیه دارد و از چارچوب جامع علمی و تجربی بی‌بهره است.۸

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که اغلب فعالان این حوزه، آگاهانه یا ناآگاهانه، از عبارت «طب ایرانی-اسلامی» استفاده می‌کنند.۹ این ادغام واژگانی تلاشی برای مصادره به مطلوب کردن اعتبار طب سنتی ایرانی (که در دانشگاه‌ها پژوهشکده دارد) به نفع ادعاهای روایی (طب اسلامی) است که فاقد چارچوب علمی و تجربی کافی هستند. این ترفند، موجب ابهام عمومی می‌شود و مبارزه نهادهای قانونی و آکادمیک با سودجویی‌های فاقد مستند را دشوار می‌سازد. نهادهای رسمی ایران، از جمله وزارت بهداشت و متخصصان طب سنتی دانشگاهی، با صراحت اعلام کرده‌اند که تنها طب ایرانی را به رسمیت می‌شناسند و طب اسلامی را فاقد چارچوب علمی می‌دانند.۶

۲. مبانی و ریشه‌های نظری طب اسلامی و منابع استناد

۲.۱. مبانی نظری و منابع روایی مورد ادعا

مدافعان طب اسلامی، این مکتب را یک سیستم کامل، مستقل و الهی برای شناخت انسان و درمان می‌دانند که با طب مدرن در تضاد است.۲ منابع استنباط این مکتب، قرآن و روایات معصومین (ع) معرفی شده‌اند.۱ کتاب‌هایی نظیر طب النبی، طب الائمه و طب الرضا، به‌عنوان منابع اصلی برای توصیه‌های درمانی و بهداشتی مورد استناد قرار می‌گیرند.۳ از نظر این مکتب، داروها از سه منبع عمده گیاهی، معدنی و حیوانی تأمین می‌شوند.۱۳

بخش قابل توجهی از آموزه‌های منسوب به معصومین (ع) در این منابع، در واقع مربوط به اصول پیشگیرانه و سبک زندگی هستند. برای مثال، توصیه به رعایت آداب غذا خوردن (مانند دست کشیدن از غذا قبل از سیر شدن کامل)، رفتارهای پیشگیرانه در تطهیر معده و خواب قیلوله.۱۳ با این حال، هدف‌گذاری ایدئولوژیک مدافعان این مکتب، فراتر از درمان است؛ آنان این گفتمان را در راستای «اسلامی‌سازی علوم» و «مبارزه با مدرنیسم شیطانی» که انسان را تا حد حیوان تنزل داده است، تعریف می‌کنند.۲ این ماهیت ایدئولوژیک، موجب اتخاذ مواضع رادیکال و رد کامل مبانی پزشکی مدرن می‌شود.

۲.۲. زمینه‌های رشد گفتمان طب اسلامی در دوران معاصر

در تاریخ تمدن اسلامی، به علم پزشکی ارج نهاده شده بود، تا جایی که در روایات، علم به دو بخش «علم الادیان» و «علم الابدان» تقسیم شده است.۳ دانشمندان مسلمان، نظیر ابن سینا، نقشی اساسی در تکوین طب سنتی در جهان ایفا کردند و آثار آنان قرن‌ها در اروپا تدریس می‌شد.۱۵ این شکوفایی در دوران بعد از اسلام، زمینه‌ای برای مشروعیت تاریخی تلاش برای توجه به سلامت در اسلام فراهم می‌کند.

اما رشد این گفتمان در دوران معاصر متأثر از عوامل گوناگونی است. یکی از مهم‌ترین این عوامل، فضای سوءاستفاده از نیازهای روحی و مذهبی مردم است؛ به‌ویژه زمانی که بیماران با بیماری‌های صعب‌العلاج مواجه می‌شوند. این جریان با استفاده از باورهای مذهبی، بیماران را از مراجعه به پزشکان طب رایج منع کرده و آن‌ها را تشویق به استفاده از داروهای تأیید نشده می‌کند.۱۷ مسئولان وزارت بهداشت نیز تاکید کرده‌اند که سوءاستفاده‌کنندگان از طب سنتی-اسلامی، با نام‌های جعلی مانند طب النبی یا طب الصادق، از باورهای دینی مردم برای منفعت خود بهره می‌برند و در صورت عدم بهبود، ریشه آن را در ضعف ایمان بیمار قلمداد می‌کنند.۱۰

حجامت

۳. کالبدشکافی مواضع رسمی: مرزهای دین، حوزه و علم پزشکی

بررسی طیف مواضع رسمی در قبال طب اسلامی نشان می‌دهد که اجماع قاطعی از سوی نهادهای مرجع دینی و علمی، علیه به رسمیت شناختن «طب اسلامی» به‌عنوان یک مکتب درمانی مستقل وجود دارد.

۳.۱. دیدگاه‌های فقهی و حوزوی: موضع مراجع تقلید و نهادهای دینی

مراجع تقلید شیعه موضعی محتاطانه در پیش گرفته‌اند که ضمن تأیید کلیت رهنمودهای بهداشتی دین، هرگونه ادعای وجود یک نظام کامل درمانی را نفی می‌کنند:

آیت‌الله مکارم شیرازی: ایشان صریحاً اعلام کرده‌اند که «ما مجموعه‌اى درباره تمام دردها و درمان‌ها و داروها به نام طب اسلامى نداریم».۱۸ معظم له دستورات موجود در قرآن و روایات را صرفاً اشاراتی برای پیشگیری و درمان می‌دانند، نه یک مکتب طب جدید. ایشان همچنین نسبت به این که برخی با خواندن یک کتاب خود را متخصص بدانند، هشدار داده و خواستار وضع ضوابط سختگیرانه برای جلوگیری از بی‌نظمی و سوءاستفاده از این عنوان شده‌اند.۵
آیت‌الله جوادی آملی: موضع ایشان بیشتر متمرکز بر نقد فلسفی طب مدرن است. ایشان طب مدرن را به دلیل تنزل دادن جایگاه انسان به موجودی حیوانی، مورد انتقاد قرار می‌دهد و معتقد است طب اسلامی نه صرفاً برای تجویز انجیر برای یک بیماری، بلکه تابلویی برای احیای هویت انسانی گمشده و رسیدن به «تمدن اسلامی» است و تنها راه شناخت انسان، رجوع به خالق است.۲
موضع مدیریت حوزه‌های علمیه: مدیریت حوزه‌های علمیه، ضمن تأیید وجود روایات فراوان طبی و ورود برخی بزرگان حوزه به این عرصه، صراحتاً بر این نکته تأکید دارد که «ما ادعا نمی‌کنیم همه روایات موجود، صد در صد قابل اعتماد و موثق است» و لازم است «کار رجالی قوی و بررسی دقیق» بر روی این روایات صورت گیرد.۱۹ این موضع، در واقع اعتراف ضمنی به ضعف منابع مورد استناد مدعیان فعلی است.

احتیاط فقهی مراجع در نفی کامل دستورات دینی، فضایی خاکستری ایجاد کرده است. مدعیان طب اسلامی از این احتیاط برای مشروعیت بخشیدن به اقدامات خود بهره می‌برند و وانمود می‌کنند که اصل ادعای آن‌ها مورد تأیید مراجع است، در حالی که مراجع صرفاً وجود یک نظام مستقل را نفی کرده و بر لزوم کنترل سوءاستفاده‌کنندگان تأکید دارند.۵ در همین راستا، روحانیون متخصص دیگری همچون حجت الاسلام رسول جعفریان، از مدیریت حوزه خواسته‌اند تا اظهار نظرهای پزشکی روحانیونی که فاقد تخصص روز هستند، را «جرم» تلقی کرده و جلوی آن‌ها را بگیرد، چرا که این مداخلات به ضرر دین و دینداری در جامعه تمام می‌شود.۲۰

۳.۲. تحلیل طیف نظرات در جامعه پزشکی

جامعه پزشکی و نهادهای نظام سلامت را می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد که دیدگاه متفاوتی در قبال طب اسلامی دارند:

گروه	موضع در قبال طب اسلامی (IM)	موضع در قبال طب سنتی ایرانی (ITM)	مبانی کلیدی و استدلال
۱. EBM مطلق	رد قاطع، جعلی و کلاهبرداری.	رد یا پذیرش مشروط (تنها در صورت تأیید با شواهد علمی جدید).	تنها علم مبتنی بر شواهد (EBM) بین‌المللی پذیرفته است؛ طب اسلامی صرفاً شفاخواهی غیرعلمی است.[۶, ۲۱]
۲. متخصصان ITM دانشگاهی	رد شدید (مفاهیم «من‌درآوردی» و فاقد چارچوب علمی).	پذیرش و تلاش برای ادغام در نظام سلامت.	طب اسلامی به اعتبار مکتب اصیل ایرانی آسیب می‌زند و با سوءاستفاده از باورهای مذهبی، سودجویی می‌کند.۸
۳. مدافعان طب اسلامی	پذیرش IM به‌عنوان طب کامل، الهی و تنها راه نجات.	پذیرش در صورت انطباق با روایات و دیدگاه‌های الهی.	طب مدرن مادی‌گرا است؛ دین باید در همه علوم، از جمله طب، حاکم باشد و روایات حتی اگر ناقص باشند، اصل وجود مکتب را اثبات می‌کنند.[۱۴, ۲۲]

توضیح: واژه EBM مخفف Evidence-Based Medicine یا «پزشکی مبتنی بر شواهد» است. طرفداران این رویکرد تنها زمانی یک نظریه یا درمان را علمی می‌دانند که اثربخشی آن در آزمایش‌های بالینی و مطالعات کنترل‌شده به‌صورت عینی و آماری ثابت شده باشد. به همین دلیل، متخصصان EBM مطلق معمولاً هرگونه ادعای درمانی در طب سنتی یا طب اسلامی را که پشتوانه پژوهشی مدرن نداشته باشد، غیرعلمی یا خرافی می‌دانند.
در مقابل، متخصصان طب سنتی ایرانی (ITM) دانشگاهی می‌کوشند میراث کهن ایرانی را با اصول علمی جدید تلفیق کرده و از تحجر یا افراط در هر دو سو پرهیز کنند.

مسئولان عالی وزارت بهداشت، عنوان «طب اسلامی» را به‌کلی غلط دانسته و صراحتاً مدعیان این حوزه را «کلاهبردار» خطاب کرده‌اند.۶ از طرف دیگر، متخصصان دانشگاهی طب سنتی ایرانی، که خود در تلاش برای ادغام طب سنتی اصیل (مانند طب بوعلی سینا) با نظام سلامت هستند ۲۱، بزرگترین منتقد مدعیان طب اسلامی هستند. آنان معتقدند که مدعیان دروغین با ارائه‌ی دستورات و تجویزهایی که نه تنها با قواعد EBM، بلکه حتی با کتب معتبر طب ایرانی نیز مغایرت دارند، به سلامت مردم صدمه می‌زنند و طب سنتی را بدنام می‌کنند.۸ این گروه تأکید می‌کند که مکتب پزشکی ایرانی دارای یک «سیستم و چارچوب تشخیصی/درمانی مخصوص به خود» است، در حالی که طب اسلامی تنها مجموعه‌ای از مطالب بی‌سند و بی‌اساس است.۸

۴. تحلیل انتقادی منابع و ادعاهای کارایی: چالش‌های هسته‌ای فقهی و علمی

انتقادات محوری به طب اسلامی، ریشه در متدولوژی‌های فقهی و علم حدیث دارد و اعتبار ادعای جامعیت این مکتب را به‌شدت زیر سؤال می‌برد.

۴.۱. ضعف سندی و عدم اعتبار رجالی

یکی از جدی‌ترین انتقادات، ضعف گسترده در اسناد روایات طبی است. برخلاف روایات فقهی که از همان ابتدا مورد توجه اصحاب و راویان برجسته برای استخراج احکام شرعی (تکلیف اصلی مکلفین) قرار گرفتند ۱۱، روایات طبی فاقد چنین انضباط سندی هستند.

تحقیقات رجالی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از روایات طبی مرسل یا ضعیف‌السند هستند. بر اساس مطالعات صورت گرفته، درصد روایات ضعیف در منابعی که مدعیان طب اسلامی عمدتاً به آن‌ها استناد می‌کنند (مانانند طب النبی و طب الائمه)، بسیار بالا است و تا ۹۵ درصد احادیث طبی موجود در منابعی مانند بحارالانوار، از لحاظ سندی تضعیف شده‌اند.۲۴ حتی برخی علمای حدیث تخمین می‌زنند که حدود ۸۵ درصد روایات به اصطلاح طبی، قابل استناد نیستند و نسبت دادن آن‌ها به معصوم، مصداق دروغ بستن و حرام شرعی است.۲۵

این واقعیت که در طول تاریخ، اهتمام اصلی راویان بر فقه بوده و نه بر مباحث تجربی طب، خود شاهدی تاریخی است بر این نکته که ائمه (ع) در مقام تأسیس یک نظام درمانی مستقل و تشریعی نبوده‌اند. اگر طب، یک نظام تشریعی حیاتی مانند فقه بود، به طور قطع باید روایات صحیح و معتبر بیشتری از آن باقی می‌ماند.

۴.۲. ماهیت موقتی، منطقه‌ای و فردی بودن (قضیه خارجیه)

بر اساس نقد علمای قدیم، از جمله شیخ صدوق در کتاب الاعتقادات، احادیث طبی غالباً فاقد حجیت عملی عمومی برای درمان هستند.۲۶ این روایات اغلب تحت عنوان «قضیه خارجیه» دسته‌بندی می‌شوند؛ به این معنی که:

صدور برای مخاطب یا بیماری خاص: بسیاری از روایات درمانی، در پاسخ به سؤال فردی با بیماری مشخص یا شرایط بدنی معین صادر شده‌اند و نمی‌توان آن‌ها را به‌عنوان نسخه‌های عمومی و فراگیر تجویز کرد.۱۰
شرایط جغرافیایی و اقلیمی: برخی توصیه‌ها ناظر به شرایط آب و هوایی و محیطی خاص زمان صدور بوده‌اند و تعمیم آن‌ها به همه زمان‌ها و مکان‌ها صحیح نیست.۱۰

شیخ صدوق این احادیث را دسته‌بندی کرده و نتیجه می‌گیرد که نمی‌توان صرفاً بر اساس آن‌ها به درمان عمومی پرداخت، زیرا بیان معصوم در این موارد در مقام تعلیم دانش طب نبوده، بلکه در پاسخ به یک نیاز موردی یا سؤال خاص صادر شده است.۲۶

آیت الله عباس تبریزیان

۴.۳. عدم جامعیت درمانی و فقدان نظام تشخیصی

ادعای جامعیت طب اسلامی توسط مدافعان اصلی، با واقعیت روایات موجود مطابقت ندارد. نقدها نشان می‌دهد که این روایات تنها در زمینه‌های محدودی از بیماری‌ها وارد شده‌اند.۱۱ طب اسلامی فاقد یک چارچوب تشخیصی مدون است و هیچ روایتی درباره پاتوفیزیولوژی، نحوه شناخت تخصصی بیماری‌ها، یا روش‌های جامع معاینه و آزمایشگاهی (که برای مقابله با بیماری‌های پیچیده نوین ضروری است) وجود ندارد.۱۱

این نقص به‌ویژه در مواجهه با بیماری‌های پیچیده و مدرن، نمود پیدا می‌کند. طب اسلامی هیچ راهکار مبتنی بر شواهد و چارچوب‌مند برای درمان بیماری‌های ژنتیکی، خودایمنی، یا سرطان‌های پیشرفته (به‌جز ادعاهای بی‌پشتوانه) ارائه نمی‌دهد.۲۷

۴.۴. ماهیت بهداشتی در مقابل درمانی

یکی از دلایل اصلی که مراجع تقلید «طب اسلامی» را به‌عنوان یک نظام درمانی کامل نفی می‌کنند، این است که اکثریت توصیه‌های مستند و معتبر در روایات، در واقع مربوط به حوزه بهداشت، پیشگیری، آداب زندگی و خوراکی‌ها (اطمه و اشربه) هستند.۱۱ این توصیه‌ها (مانند مسواک زدن، استفاده از نمک و رعایت نظافت) در حقیقت همان «بهداشت اسلامی» هستند که توسط مدیریت حوزه‌های علمیه نیز بالاتر از طب اسلامی دانسته شده است.۱۹ این دستورالعمل‌ها نه تنها با علم پزشکی نوین تعارضی ندارند، بلکه مکمل سبک زندگی سالم هستند، اما نمی‌توانند جایگزین یک نظام تخصصی برای تشخیص و درمان بیماری‌های حاد و مزمن شوند.

۵. چالش‌های ایمنی عمومی و صلاحیت مجریان (مداخله درمانی غیرمجاز)

حوزه فعالیت مدعیان طب اسلامی، به دلیل فقدان نظارت، فقدان صلاحیت تخصصی و تأخیر در درمان‌های حیاتی، مستقیماً سلامت عمومی جامعه را به خطر انداخته است.

۵.۱. نقد تخصص و صلاحیت مجریان

بخش عمده‌ای از فعالان این جریان، فاقد تخصص‌های آکادمیک در حوزه‌های مرتبط با طب (پزشکی، داروسازی، گیاه‌شناسی یا آسیب‌شناسی) هستند.۴ این افراد معمولاً با شرکت در دوره‌های کوتاه مدت و خواندن کتب حدیثی، خود را «حکیم» یا «استاد طب اسلامی» می‌نامند.

آیت‌الله مکارم شیرازی هشدار داده است که این که یک شخص چند ماه به شاگردانش تدریس کند و بگوید این‌ها طبیب هستند، لطمه جدی به طب سنتی می‌زند.۵ این عمل، که ریشه در یک خطای روش‌شناختی (یعنی خلط علم تجربی و علم شرعی) دارد، موجب می‌شود که افراد فاقد دانش پایه (مانند پاتوفیزیولوژی، دوزاژ داروها، عوارض جانبی گیاهان سمی) با تکیه بر «روایات ضعیف» به طبابت بپردازند.

۵.۲. خطرات ناشی از تشخیص غلط، تأخیر در درمان و سوءاستفاده

مهم‌ترین خطر این جریان برای سلامت عمومی، نه صرفاً در تجویز گیاهان دارویی (که ممکن است عوارض ناخواسته‌ای داشته باشند)، بلکه در تشخیص اشتباه، تجویز دوزهای نامناسب، و از همه مهم‌تر، تأخیر در ارجاع بیمار به پزشک متخصص است.۱۷ این تأخیر زمانی که برای بیماری‌های صعب‌العلاج (مانند انواع سرطان‌ها) رخ می‌دهد، می‌تواند به قیمت از دست رفتن «دوره طلایی درمان» و خطر جانی برای بیمار تمام شود.۳۱

مدعیان طب اسلامی عمدتاً بیماران ناامید و دارای بیماری‌های صعب‌العلاج را هدف قرار می‌دهند و با وعده درمان سریع و قطعی، آن‌ها را از کلیه درمان‌های ثابت شده محروم می‌سازند.۱۷ این عمل نه تنها به مال و جان مردم لطمه می‌زند، بلکه سلامت دینی جامعه را نیز تهدید می‌کند؛ زیرا در صورت عدم موفقیت درمان، مدعیان به جای قبول خطا، ریشه مشکل را در «ضعف ایمان و اعتقادات مذهبی» بیمار می‌بینند.۱۰

۵.۳. مستندات آسیب‌دیدگان و موارد فوت

گزارش‌های مستند از آسیب‌های جانی ناشی از اعتماد به این مدعیان وجود دارد. یکی از موارد حساس و برجسته، ادعای فرزند آیت‌الله محی‌الدین حائری شیرازی (امام جمعه فقید شیراز) و فرزند آیت‌الله شاهرودی (رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام) بود. آن‌ها صراحتاً اعلام کردند که دلیل فوت زودهنگام پدرانشان، عمل به تجویزهای یکی از کارشناسان طب اسلامی (حسین روازاده) و تأخیر در انجام عمل جراحی و درمان‌های مدرن برای سرطان بوده است.۳۱

این نمونه‌های حاد، زنجیره علیتی خطر را روشن می‌سازد: از رد ایدئولوژیک مرجعیت علمی (EBM) ۱۴، تا ترغیب افراد فاقد صلاحیت به مداخله درمانی، و در نهایت، فاجعه از دست دادن جان انسان‌ها. این امر مسئولیت نهادهای قضایی و حوزوی را برای برخورد جدی و قانونی با مداخلات بیجا افزایش می‌دهد.۲۰

۶. نتیجه‌گیری تحلیلی و توصیه‌های سیاست‌گذاری نهایی

۶.۱. جمع‌بندی مستند دیدگاه‌ها و نتایج تحقیق

تحلیل جامع دیدگاه‌های فقهی، حدیثی، و پزشکی نشان می‌دهد که در میان مراجع تقلید، علمای متخصص حوزه، و نهادهای رسمی سلامت، اجماع قاطعی علیه به رسمیت شناختن «طب اسلامی» به‌عنوان یک نظام درمانی مستقل، کامل و جایگزین پزشکی نوین وجود دارد.

دلایل این اجماع، که ریشه در نقد روش‌شناختی منابع دارد، عبارتند از:

ضعف گسترده سندی و رجالی در اکثریت قریب به اتفاق روایات درمانی (۹۵ درصد).
ماهیت موقتی و منطقه‌ای (قضیه خارجیه) بودن بسیاری از توصیه‌ها که قابلیت تعمیم عمومی برای درمان ندارند.
عدم جامعیت و فقدان چارچوب‌های تشخیصی و درمانی مدون برای مقابله با طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها، به‌ویژه بیماری‌های نوین.
ماهیت عمدتاً بهداشتی و پیشگیرانه بخش اعظم توصیه‌های مستند، که در حوزه «بهداشت اسلامی» می‌گنجد نه یک مکتب درمانی تخصصی.

۶.۲. توصیه نهایی سیاست‌گذاری و مسیر پیش رو

با توجه به ضعف‌های بنیادین در منابع، عدم جامعیت ادعایی، و چالش‌های جدی ایمنی و صلاحیت مجریان که منجر به آسیب‌های جانی و سوءاستفاده‌های مذهبی شده است، توصیه قاطع این است که:

«طب اسلامی» به عنوان یک نظام مستقل درمانی، مجزا یا رقیب با طب نوین، نباید توسط نظام سلامت کشور به رسمیت شناخته شود.

به‌جای ترویج طب اسلامی، باید دو مسیر زیر دنبال شود:

تمرکز بر بهداشت و اخلاق اسلامی: آموزه‌های دینی و روایات معصومین در حوزه سلامت باید صرفاً تحت عنوان «بهداشت اسلامی» (شامل آداب تغذیه، پیشگیری، و اخلاق سلامت) تبیین و ترویج شوند و به‌عنوان مکمل سبک زندگی در کنار نظام پزشکی نوین به کار گرفته شوند.۱۸
حفظ مرجعیت EBM: تشخیص، درمان و مدیریت بیماری‌ها باید به‌طور کامل برعهده علم پزشکی نوین (Evidence-Based Medicine – EBM) و متخصصان دانشگاهی طب سنتی ایرانی (ITM) باشد.
نظارت و جرم‌انگاری: با توجه به فتاوی مراجع و خواست روحانیون متخصص، دستگاه قضایی و نهادهای حوزوی باید با همکاری یکدیگر، مداخلات درمانی افراد فاقد تخصص آکادمیک را، به‌ویژه هنگامی که با تکیه بر ادعاهای مذهبی به جایگزینی درمان‌های EBM می‌پردازند، به‌عنوان تهدید علیه سلامت عمومی جرم‌انگاری کرده و قاطعانه با آن برخورد نمایند.۲۰