مصرف غذا در طب سنتی اصول دارد | بررسی 60 غذا

غذا در طب سنتی

در طب سنتی، غذا تنها به عنوان منبع تأمین انرژی و تغذیه بدن در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در حفظ تعادل مزاج و سلامتی بدن نیز اهمیت زیادی دارد. این دیدگاه از اصول بنیادین طب ایرانی و اسلامی است که بر اساس آن، هر نوع غذایی می‌تواند تأثیر خاصی بر بدن و مزاج افراد بگذارد و به حفظ یا برهم خوردن تعادل طبیعی بدن منجر شود.

مفهوم غذا در طب سنتی

در طب سنتی، غذا به موادی گفته می‌شود که پس از هضم و جذب، بتوانند مواد لازم برای حفظ ساختار و عملکرد بدن را فراهم کنند. غذاها نه‌تنها انرژی و مواد مغذی لازم برای بدن را فراهم می‌کنند، بلکه بر اساس نوع مزاج فرد، می‌توانند تأثیرات مختلفی مانند گرمی، سردی، خشکی یا تری بر بدن داشته باشند.

به عبارت دیگر، غذاها می‌توانند به تعادل یا عدم تعادل مزاجی کمک کنند. در نتیجه، انتخاب غذا بر اساس مزاج فرد و وضعیت بدن او از اصول مهم طب سنتی است.

دسته‌بندی غذا در طب سنتی

غذا در طب سنتی به دو دسته تقسیم می شود:

1. غذای مطلق
2. غذای دوایی

۱. غذای مطلق

غذای مطلق به موادی گفته می‌شود که اثرات مستقیم بر مزاج ندارند و بیشتر به تأمین نیازهای پایه‌ای بدن می‌پردازند. این دسته از غذاها برای افراد با وضعیت سلامتی متعادل مناسب‌تر هستند و در بسیاری از موارد بدون نگرانی از برهم خوردن مزاج می‌توانند مصرف شوند.

مثال‌های غذای مطلق:

• نان گندم: نانی که از گندم سالم و بدون آلودگی تهیه شده باشد.
• برنج مرغوب: برنجی که به خوبی طبخ شده و از نوعی باشد که کمترین خاصیت چسبندگی را دارد.
• گوشت: گوشت گوسفند یکساله و چاق، گوشت بزغاله شش ماهه، گوشت گوساله، جوجه خروس و پرندگانی مانند کبک و ماهی‌های تازه و کوچک مانند ماهی سفید.
• میوه‌ها: انجیر، انگور، انار ملس و رطب تازه. این میوه‌ها خصوصاً به دلیل هضم آسان و تأثیرات ملایمی که بر بدن دارند، به عنوان غذای مطلق طبقه‌بندی می‌شوند.

۲. غذای دوایی

غذای دوایی به آن دسته از غذاها گفته می‌شود که علاوه بر تغذیه، خاصیت دارویی نیز دارند. این غذاها می‌توانند تأثیرات قابل توجهی بر مزاج بدن داشته باشند و در برخی موارد می‌توانند به درمان یا برطرف کردن برخی اختلالات نیز کمک کنند. استفاده مداوم و بدون در نظر گرفتن شرایط بدن از این غذاها می‌تواند مضر باشد و به برهم خوردن تعادل مزاج منجر شود.

مثال‌های غذای دوایی:

• پیاز: پیاز یکی از غذاهای دوایی است که دارای خواص ضدعفونی کننده و ضد التهاب است، اما مصرف بیش از حد آن می‌تواند منجر به افزایش گرمی در بدن شود.
• زنجبیل: زنجبیل به عنوان یک داروی غذایی، گرم‌کننده و محرک سیستم گوارش است و در شرایطی مانند سردی معده استفاده می‌شود.
• سیر: سیر نیز جزو غذاهای دوایی طبقه‌بندی می‌شود که خاصیت ضد میکروبی دارد و در طب سنتی برای تقویت سیستم ایمنی و بهبود گوارش استفاده می‌شود.

غذا در طب سنتی

پرهیزات غذایی در طب سنتی

در طب سنتی، انتخاب غذا بر اساس مزاج فرد و شرایط بدنی او بسیار مهم است. برخی غذاها ممکن است باعث تولید مواد زاید در بدن شوند که در نهایت به بیماری‌ها منجر می‌شوند. این غذاها به عنوان مواد غلیظ یا لزج شناخته می‌شوند و باید در مصرف آن‌ها دقت شود.

غذاهای غلیظ

غذاهای غلیظ به غذاهایی گفته می‌شود که هضم آن‌ها زمان بیشتری می‌برد و مواد زاید بیشتری تولید می‌کنند. افرادی که فعالیت‌های فیزیکی سنگین انجام نمی‌دهند، باید از مصرف زیاد این غذاها اجتناب کنند، زیرا ممکن است منجر به تولید خون غلیظ و تجمع مواد زائد در بدن شوند.

مثال‌هایی از غذاهای غلیظ:

• ماکارونی
• کله‌پاچه
• قارچ
• سوسیس و کالباس
• عدس
• ته دیگ

غذاهای سرد و تر

غذاهایی که طبع سرد و تر دارند، در برخی افراد باعث بروز مشکلاتی مانند سردی مزاج، رفلاکس یا درد مفاصل می‌شوند. به همین دلیل، مصرف این مواد به همراه مصلحات مناسب توصیه می‌شود تا اثرات منفی آن‌ها کاهش یابد.

مثال‌هایی از غذاهای سرد و تر:

• ماست
• خیار
• شیر
• دوغ
• ماهی

مطالعه کنید: غذاهای گرم و تر

غذاهای نفاخ

برخی غذاها خاصیت نفاخ دارند و ممکن است در افرادی که دچار مشکلات گوارشی مانند نفخ هستند، باعث تشدید علائم شوند. برای کاهش نفخ این مواد، بهتر است از روش‌های خاص طبخ استفاده کرد، مانند خیساندن حبوبات پیش از پخت.

مثال‌هایی از غذاهای نفاخ:

• حبوبات (عدس، نخود)
• سبزیجات تند (تره، ترب، ترخون)

نکات مهم در تغذیه صحیح از منظر طب سنتی

1. خوب جویدن غذا: یکی از مهم‌ترین اصول تغذیه صحیح در طب سنتی، خوب جویدن غذاست تا هضم اولیه در دهان به درستی انجام شود و از بروز مشکلات گوارشی جلوگیری شود.
2. مصرف میوه‌ها: میوه‌ها باید در زمان‌های مناسب و با فاصله از وعده‌های غذایی مصرف شوند. میوه‌های هضم سریع باید قبل از غذا و میوه‌های هضم آهسته بعد از غذا مصرف شوند.
3. پرهیز از روی هم خوری: یکی از توصیه‌های مهم در طب سنتی، عدم مصرف چند نوع غذای مختلف در یک وعده غذایی است که باعث اختلال در هضم و تولید مواد زاید می‌شود.
4. فعالیت بدنی بعد از غذا: انجام فعالیت بدنی شدید بلافاصله پس از صرف غذا مضر است و می‌تواند باعث مشکلات گوارشی شود.

مطالعه کنید: مصلح گوشت چیست

اثرات بد غذاهای غلیظ و سنگین را چطور از بین ببریم؟

برای جلوگیری از اثرات مضر غذاهای غلیظ، سرد و تر، و نفاخ، در طب سنتی توصیه‌هایی وجود دارد که می‌توان از آن‌ها برای کاهش یا جلوگیری از مشکلات ناشی از مصرف این غذاها استفاده کرد. این توصیه‌ها شامل استفاده از مصلحات (مواد غذایی یا ادویه‌هایی که خواص متعادل‌کننده دارند)، روش‌های صحیح پخت‌وپز، و تغییر در الگوهای مصرف است. در زیر به هر دسته از این غذاها و راه‌های کاهش اثرات مضر آن‌ها می‌پردازیم:

۱. غذاهای غلیظ

غذاهای غلیظ غذاهایی هستند که هضم آن‌ها دشوار است و مواد زاید زیادی تولید می‌کنند. مصرف مداوم این غذاها می‌تواند باعث مشکلات گوارشی، انسداد روده، و افزایش مواد زاید در بدن شود.

راهکارهای جلوگیری از اثرات مضر غذاهای غلیظ:

• استفاده از مصلحات: مصرف غذاهای غلیظ همراه با موادی که هضم را آسان‌تر می‌کنند، کمک می‌کند تا مواد زاید کمتری تولید شود.
  • برای مثال:
    • گوشت‌های سنگین (مانند کله‌پاچه یا گوشت گاو) را می‌توان با زیره سبز، دارچین، زنجبیل، یا سیر ترکیب کرد.
    • ماکارونی یا غذاهای نشاسته‌ای سنگین را می‌توان با آویشن یا فلفل سیاه مصرف کرد.
    • لبنیات غلیظ مانند پنیر را با نعناع خشک یا زیره مصرف کنید.
• مصرف کمتر و متعادل: از مصرف بیش از حد غذاهای غلیظ در وعده‌های پشت سرهم خودداری کنید و سعی کنید این غذاها را به همراه سبزیجات و غذاهای سبک‌تر مصرف کنید.
• ورزش بعد از مصرف غذاهای غلیظ: بعد از مصرف غذاهای غلیظ، فعالیت‌های بدنی ملایم مانند پیاده‌روی کوتاه‌مدت می‌تواند به هضم آن‌ها کمک کند و از تولید مواد زاید جلوگیری کند.

۲. غذاهای سرد و تر

غذاهای سرد و تر می‌توانند در برخی افراد باعث ایجاد احساس کسالت، نفخ، سردی مزاج، و مشکلات گوارشی شوند. برای متعادل کردن اثرات این غذاها، باید از مصلحات گرم‌کننده استفاده شود.

راهکارهای جلوگیری از اثرات مضر غذاهای سرد و تر:

• استفاده از مصلحات:
  • ماست را می‌توان با نعناع خشک، پونه، یا سیاه‌دانه ترکیب کرد.
  • خیار را با نمک، گلپر، یا فلفل سیاه مصرف کنید.
  • دوغ همراه با آویشن یا زیره سبز مصرف شود.
  • ماهی را همراه با سیر، زنجبیل، یا دارچین میل کنید تا اثر سردی آن کاهش یابد.
• گرم کردن بدن: در فصول سرد سال، باید از مصرف بیش از حد غذاهای سرد و تر خودداری کنید و در صورت مصرف آن‌ها، حتماً از مواد گرم‌کننده مانند ادویه‌های گرم یا دمنوش‌های گیاهی استفاده کنید.
• تعادل در مصرف: غذاهای سرد و تر نباید به تنهایی و به مقدار زیاد مصرف شوند. بهتر است آن‌ها را به همراه مواد غذایی با طبع گرم مصرف کنید.

۳. غذاهای نفاخ

غذاهای نفاخ، موادی هستند که پس از هضم گاز زیادی در دستگاه گوارش تولید می‌کنند. این مواد معمولاً حاوی ترکیبات پیچیده هستند که هضم آن‌ها زمان بیشتری می‌برد و در برخی افراد ممکن است منجر به نفخ، دل‌پیچه یا ناراحتی گوارشی شود.

راهکارهای جلوگیری از اثرات مضر غذاهای نفاخ:

• استفاده از مصلحات:
  • حبوبات مانند عدس و نخود را با زیره، آویشن، زنجبیل، یا مرزه مصرف کنید. همچنین، خیساندن حبوبات در آب و دور ریختن آب آن پیش از پخت می‌تواند نفخ آن‌ها را کاهش دهد.
  • کلم، کلم‌بروکلی و گل‌کلم را با آویشن، زیره، و مرزه مصرف کنید.
• روش پخت صحیح: خیساندن حبوبات پیش از پخت و تعویض چندباره آب آن‌ها می‌تواند مقدار زیادی از ترکیبات نفاخ را حذف کند. همچنین، پخت آرام غذاها نیز به کاهش نفخ کمک می‌کند.
• مصرف منظم و با اعتدال: مصرف غذاهای نفاخ باید به مقدار کم و همراه با مصلحات صورت گیرد. برای افرادی که مشکلات گوارشی دارند، مصرف این غذاها باید محدود و با احتیاط باشد.
• فعالیت ملایم بعد از غذا: بعد از مصرف غذاهای نفاخ، فعالیت بدنی سبک مانند پیاده‌روی یا انجام حرکات کششی ساده می‌تواند به هضم بهتر و کاهش نفخ کمک کند.

جدول غذاهای طب سنتی و مصلحات آنها

این جدول می‌تواند به عنوان راهنمایی مفید برای برنامه‌ریزی غذایی بر اساس طب سنتی استفاده شود.

تعداد وعده های غذایی چند تا باشد خوب است؟

• سه وعده غذایی اصلی توصیه می‌شود که شامل صبحانه، ناهار و شام است. البته اگر فرد سبک زندگی فعالی دارد یا نیازهای تغذیه‌ای خاصی دارد، می‌توان بین این وعده‌ها میان‌وعده‌های سبک اضافه کرد. البته حکیم خیراندیش تاکید دارند که دو وعده غذا در روز مصرف شود که شامل صبحانه و شام می شود و مقدار غذای خورده شده در هر وعده بستگی به خود فرد دارد.
• صبحانه: بهتر است قبل از شروع فعالیت‌های روزانه و پس از بیدار شدن از خواب، میل شود. به‌طور معمول غذاهایی سبک و مقوی مثل نان کامل، شیر، تخم‌مرغ یا فرنی سنتی توصیه می‌شوند. صبحانه بهتر است که تا قبل از ساعت ۱۰ شب باشد.
• ناهار: در طب سنتی، ناهار وعده‌ای مهم تلقی می‌شود و باید با فاصله مناسب از صبحانه میل شود تا هضم غذای قبلی کامل شده باشد. ناهار باید غذای اصلی و مقوی باشد و ترکیب آن متناسب با فصل، مزاج فرد و نیاز بدن تنظیم شود.
• شام: شام نیز باید سبک باشد و بهتر است حداقل سه ساعت و نیم قبل از خواب میل شود.(به توصیه حکیم خیراندیش) غذاهای سنگین و دیر هضم در شام توصیه نمی‌شوند. بهتر است از غذاهای ساده و سبک مثل سوپ، آش یا سبزیجات پخته استفاده شود. در صورتی که حتی دوست ندارید که شام بخورید یک لیوان آب یا شیر میل کنید و بعد به خواب بروید.

بهترین غذاها برای هر وعده:

• صبحانه: غذاهایی مثل نان سبوس‌دار، عسل، خرما، کره حیوانی، تخم‌مرغ، شیر و فرنی پیشنهاد می‌شود.
• ناهار: غذاهای کامل و مقوی مانند خورشت‌ های ایرانی (مانند قرمه‌سبزی یا خورشت بامیه)، برنج با حبوبات، کباب‌های سنتی، آبگوشت و ماهی. که بهتر است غذا خوردن همواره آرام و با طمانینه باشد.
• شام: سوپ‌های سبک، آش‌های ساده، غذاهای گیاهی و سبزیجات پخته، و غذاهای حاوی گوشت‌های سبک مثل مرغ یا ماهی در شام توصیه می‌شود.

نکات مهم در غذا خوردن:

• باید از پرخوری در هر وعده خودداری کرد، چرا که پرخوری می‌تواند منجر به مشکلات گوارشی، چاقی و بیماری‌های مختلف شود.
• باید از درهم خوردن غذاها که زمان هضم متفاوتی دارند پرهیز کرد، به این معنی که بهتر است ابتدا غذاهای زود هضم و سپس غذاهای دیر هضم مصرف شوند.
• غذا خوردن باید آرام باشد و در هنگام غذا خوردن باید از انجام کارهای دیگر که سبب حواس پرتی شود پرهیز کنید.
• بهتر است که هنگام غذاها خوردن از میز غذا با ارتفاع کم شبیه میز غذای ژاپنی ها استفاده کرد و روی زمین نشست.
• هنگام غذاها خوردن از حرف زدن زیاد پرهیز کنید.
• اگر نیاز به خوردن آب دارید بهتر است بعد از غذا و از آب ولرم استفاده کنید.
• مصرف یک لیوان آب ولرم تا گرم در ناشتا می تواند برای سلامتی روده و معده بسیار مفید باشد.

جدول پیشنهادی غذاها برای وعده‌های مختلف:

منابع معتبری مانند “مرهم طب” و سایر آثار منتشر شده درباره تغذیه در طب سنتی این اطلاعات را ارائه داده‌اند​

​